Polska w badaniach i wskaźnikach korupcji

 

 

1. Indeks Percepcji Korupcji

 

 

Tabela 1.1: IPK i kolejne miejsca Polski w latach 1996-2005

 

 

Rok	Liczba krajów uwzględnionych w raporcie TI	Miejsce Polski	IPK
2005	159	70	3,4
2004	146	67	3,5
2003	133	64	3,6
2002	102	45	4
2001	91	44	4,1
2000	90	43	4,1
1999	99	44	4,2
1998	85	39	4,6
1997	52	29	5,08
1996	54	22	5,57

Indeks Percepcji Korupcji odzwierciedla postrzeganie stopnia korupcji, przede wszystkim
w sektorze publicznym, przez ludzi biznesu, krajowych analityków oraz ekspertów ze środowisk akademickich. Mierzony jest w 10-punktowej skali, gdzie 0 oznacza „bardzo skorumpowany”, zaś 10 - „bardzo przejrzysty”. Jest to indeks złożony, przygotowywany przez kilkanaście niezależnych instytucji.

 

 

 

W najnowszej publikacji Indeksu Percepcji Korupcji w 2005 r. Polska zajęła 70 miejsce na 159 badanych krajów (por. tabela 1.1). W 10-punktowej skali otrzymała 3.4, osiągając w ten sposób najniższy wynik spośród wszystkich krajów Unii Europejskiej. Polska zajęła tę samą pozycję w rankingu co Arabia Saudyjska, Burkina Faso, Chorwacja, Egipt, Lesoto i Syria.

Co roku, począwszy od 1996 r., kiedy po raz pierwszy obliczono CPI dla Polski, skala postrzeganej korupcji systematycznie wzrasta, zaś nasz kraj odnotowuje coraz słabszą pozycję w rankingu (por. wykres 1.1).

 

 

Wykres 1.1: Trend Indeksu Percepcji Korupcji w Polsce od 1996 do 2005 r.

 

 

Jednocześnie Polska w coraz większym stopniu odbiega od standardów przejrzystości w innych krajach europejskich, również tych, które także przeszły okres transformacji systemowej. Począwszy od 1996 r., kiedy po raz pierwszy obliczono dla Polski Indeks Percepcji Korupcji, poziom postrzeganej korupcji regularnie wykazuje tendencję zwyżkową. Negatywny trend widoczny jest zwłaszcza na tle innych państw Unii Europejskiej, zarówno starych, jak i nowych krajów członkowskich (por. tabela 1.2). Najsłabszy wynik spośród wszystkich krajów UE Polska osiągnęła w 2005 r. trzeci raz
z rzędu.

 

Porównaj: Indeks Percepcji Korupcji wyniki Polski w latach 1996 -2007

 

 

Tabela 1.2: Indeks Percepcji Korupcji w kilku wybranych nowych krajach członkowskich UE

 

	1998	2000	2003	2005
Czechy	4,8	4,3	4,1	4,3
Estonia	5,7	5,7	5,6	6,4
Polska	4,6	4,1	3,6	3,4
Węgry	5	5,2	4,6	5

 

Średnia wartość Indeksu Percepcji Korupcji w Unii Europejskiej w 2005 r. to 6.74, czyli prawie dwukrotnie więcej niż w przypadku Polski, gdzie współczynnik ten wynosi 3.4. Istnieje również znacząca rozbieżność pod względem kierunku tendencji: podczas gdy niemal wszystkie inne kraje UE odnotowują relatywną poprawę w zakresie postrzegania poziomu korupcji, Polska jest jednym z nielicznych krajów, które osiągają wyniki gorsze niż w poprzednich latach (por. wykres 1.2 i 1.3).

 

 

Wykres 1.2: Indeks Percepcji Korupcji w Polsce i pozostałych nowych krajach członkowskich Unii Europejskiej

 

 

Wykres 1.3: Indeks Percepcji Korupcji w Polsce i pozostałych krajach Unii Europejskiej

 

 

Aneks

 

Tabela 1.3: Indeks Percepcji Korupcji w krajach Unii Europejskiej w latach 1996-2005

 

	2005	2004	2003	2002	2001	2000	1999	1998	1997	1996
Austria	8,7	8,4	8	7,8	7,8	7,7	7,6	7,5	7,61	7,59
Belgia	7,4	7,5	7,5	7,1	6,6	6,1	5,3	5,4	5,25	6,84
Dania	9,5	9,5	9,5	9,5	9,5	9,8	10	10	9,94	9,33
Finlandia	9,6	9,7	9,7	9,7	9,9	10	9,8	9,6	9,48	9,05
Francja	7,5	7,1	6,9	6,3	6,7	6,7	6,6	6,7	6,66	6,96
Grecja	4,3	4,3	4,3	4,2	4,2	4,9	4,9	4,9	5,35	5,01
Hiszpania	7	7,1	6,9	7,1	7	7	6,6	6,1	5,9	4,31
Holandia	8,6	8,7	8,9	9	8,8	8,9	9	9	9,03	8,71
Irlandia	7,4	7,5	7,5	6,9	7,5	7,2	7,7	8,2	8,28	8,45
Luksemburg	8,5	8,4	8,7	9	8,7	8,6	8,8	8,7	8,61	-
Niemcy	8,2	8,2	7,7	7,3	7,4	7,6	8	7,9	8,23	8,27
Portugalia	6,5	6,3	6,6	6,3	6,3	6,4	6,7	6,5	6,97	6,53
Szwecja	9,2	9,2	9,3	9,3	9	9,4	9,4	9,5	9,35	9,08
Wlk. Brytania	8,6	8,6	8,7	8,7	8,3	8,7	8,6	8,7	8,22	8,44
Włochy	5	4,8	5,3	5,2	5,5	4,6	4,7	4,6	5,03	3,42
Nowe kraje członkowskie:
Cypr	5,7	5,4	5,1	-	-	-	-	-	-	-
Czechy	4,3	4,2	4,1	3,7	3,9	4,3	4,6	4,8	5,2	5,37
Estonia	6,4	6	5,6	5,6	5,6	5,7	5,7	5,7	-	-
Litwa	4,8	4,6	4,4	4,8	4,8	4,1	3,8	-	-	-
Łotwa	4,2	4	3,8	3,7	3,4	3,4	3,4	2,7	-	-
Malta	6,6	6,8	7	-	-	-	-	-	-	-
Słowacja	4,3	4	3,7	3,7	3,7	3,5	3,7	3,9	-	-
Słowenia	6,1	6	5,9	6	5,2	5,5	6	-	-	-
Węgry	5	4,8	4,6	4,9	5,3	5,2	5,2	5	5,18	4,86
średnia	6,88	6,78	6,71	6,70	6,64	6,67	6,70	6,43	7,33	7,03
Polska	3,4	3,5	3,6	4	4,1	4,1	4,2	4,6	5,08	5,57

 

 

2. Globalny Barometr Korupcji

 

Globalny Barometr Korupcji (Global Corruption Barometer) jest przeprowadzanym od 2003 r. sondażem opinii publicznej, wykonywanym przez Instytut Gallupa na zlecenie Transparency International. W 2005 r. badanie objęło blisko 55 tys. ludzi z 69 państw. Globalny Barometr Korupcji mierzy postrzeganie oraz osobiste doświadczenia związane z łapownictwem. Pozwala w ten sposób zrozumieć, w jakim stopniu korupcja wpływa na życie obywateli państw o różnym stopniu zamożności.

 

Polacy oceniają zjawisko korupcji jako powszechnie występujące w wielu sektorach życia publicznego.

 

Zgodnie z opinią większości ankietowanych ze wszystkich badanych krajów świata, Polacy oceniają partie polityczne jako najbardziej skorumpowane instytucje; za „całkowicie skorumpowane” uważa je 49% polskiej opinii publicznej. Podobnie jak rok wcześniej, w 2005 r. prawie połowa badanych jako sektory zdominowane przez zjawiska korupcji wymieniła także służbę zdrowia, parlament i legislatywę oraz sądownictwo (por. wykres 2.1).

Wybory te w większości przypadków pokrywają się ze wskazaniami respondentów w innych krajach świata. Wyjątek stanowi służba zdrowia, którą Polacy
o wiele częściej oceniają jako dotkniętą w dużym stopniu zjawiskiem korupcji.
W pięciopunktowej skali, gdzie 0 oznacza „wolny od korupcji”, a 5 „całkowicie skorumpowany”, sektor opieki zdrowotnej otrzymał w Polsce 4,1 punktu, zaś na świecie 3.3. Ponad 90% badanych uważa, że sektor służby zdrowia w Polsce jest skorumpowany na średnią lub dużą skalę. Zaniepokojenie poziomem korupcji w tym sektorze wyrażają również mieszkańcy pozostałych krajów Europy Środkowej
i Wschodniej.

 

Wykres 2.1: Sektory i instytucje najbardziej dotknięte korupcją

 

źródło: Global Corruption Barometer 2005

Korupcja na tle innych problemów społecznych

 

Zestawienie korupcji z innymi kwestiami społecznymi wykazuje, iż zjawisko to jest postrzegane jako problem nie mniej istotny niż ubóstwo czy wysokie ceny (por. wykres 2.2). Jedynie bezrobocie stanowi w opinii Polaków poważniejszy problem. Dla większości respondentów istotną przeszkodą jest zarówno wielka i polityczna korupcja na najwyższym poziomie elit politycznych, jak i mała lub administracyjna korupcja,
z którą polscy obywatele spotykają się w życiu codziennym.

 

 

Wykres 2.2: Największe problemy społeczne w Polsce

 

źródło: Global Corruption Barometer 2004

*Skala od 1 do 4, gdzie 0 oznacza „nie jest problemem”, 4 – „jest bardzo dużym problemem”

 

 

Sfery życia najbardziej dotknięte korupcją

 

W opinii większości respondentów zjawisko korupcji wywiera największy wpływ na życie polityczne (por. wykres 2.3). Opinię taką podziela 86 % ankietowanych. Ponad połowa respondentów ocenia również, iż dotyka ona w dużym stopniu środowiska biznesowego. Co trzeci Polak dostrzega wpływ korupcji na swe życie rodzinne.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wykres 2.3: Wpływ korupcji na sfery życia

 

 

źródło: Global Corruption Barometer 2005

 

 

 

Osobiste doświadczenia łapownictwa

 

Wręczenie łapówki w ciągu ostatnich 12 miesięcy deklaruje niewielki odsetek polskich rodzin - 8%. Jednocześnie zanotowano wzrost gospodarstw domowych dzielących to doświadczenie o 3% w porównaniu z rokiem poprzednim.

 

 

Wykres 2.4: Doświadczenia łapownictwa w Polsce

 

źródło: Global Corruption Barometer 2005

 

 

 

Niemal połowa ankietowanych, którzy udzielili twierdzącej odpowiedzi, zaoferowała łapówkę, zaś w 34% przypadków łapówki zażądano bezpośrednio (por. tabela 2.7 w aneksie). Najczęściej respondenci wręczali łapówki w celu uzyskania dostępu do usług należących się im z mocy prawa. W jednej trzeciej przypadków motywem było uniknięcie bądź rozwiązanie jakiegoś problemu z władzami. Średnia wartość wręczanych przez Polaków łapówek w 2005 r. wynosiła 114,5 USD.

 

Ocena przeszłości i oczekiwania dotyczące zwalczania korupcji w Polsce

 

Oceny skali zjawiska korupcji w przeszłości, zarówno jak i oczekiwania związane z najbliższymi latami świadczą o tym, iż Polacy są nastawieni pesymistycznie co postępu w zwalczaniu korupcji. Podzielają w ten sposób opinię mieszkańców innych krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Na pytanie o spostrzeżenia dotyczące zmian
w kwestii zjawiska korupcji na przestrzeni ostatnich lat aż 62% respondentów odpowiada, iż poziom korupcji wzrósł, w tym 44% jest zdania, że wzrósł znacząco. Niewielki postęp w zwalczaniu korupcji dostrzega jedynie 3 % respondentów.

 

 

Wykres 2.5: Ocena ostatnich trzech lat pod względem poziomu korupcji

 

źródło: Global Corruption Barometer 2005

 

Perspektywa trzech najbliższych lat również nie jest optymistyczna w opinii większości respondentów. Polacy są sceptyczni wobec ewentualnej poprawy w zakresie zjawiska korupcji: w opinii 37% respondentów nastąpi dalszy wzrost korupcji, zaś zdaniem 38% poziom tego zjawiska nie ulegnie zmianie. Jedynie 15% spośród grupy ankietowanych przewiduje spadek poziomu korupcji.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wykres 2.6: Oczekiwania związane z poziomem korupcji w Polsce w najbliższych latach

 

źródło: Global Corruption Barometer 2005

 

Na pytanie o to, z jakich instytucji wyeliminowaliby korupcję w pierwszej kolejności, większość ankietowanych odpowiedziała, że byłyby to partie polityczne,
a następnie sądy i policja. Zdecydowanie częściej niż mieszkańcy innych krajów Polacy wskazywali na służbę zdrowia jako sektor, z którego usunęliby korupcję. Częściej niż
w innych krajach deklarowano także chęć wyeliminowania tego zjawiska z instytucji sądowniczych.

 

Wykres 2.7: „Czarodziejska różdżka” - usunięcie korupcji z jednej z wybranych instytucji

 

źródło: Global Corruption Barometer 2003

Aneks

 

Tabela 2.1: Sektory i instytucje najbardziej dotknięte korupcją

	Sektory i instytucje najbardziej dotknięte korupcją	5	4	3	2	1
4,2	Partie polityczne	49%	27%	13%	6%	1%
4,1	Parlament/legislatywa	43%	26%	20%	7%	1%
4,1	Ochrona zdrowia	45%	31%	16%	6%	1%
4	Sądownictwo	38%	30%	21%	7%	1%
3,9	Policja	32%	31%	23%	9%	1%
3,8	Sektor prywatny	30%	29%	23%	10%	3%
3,5	Przedsiębiorstwa komunalne	7%	11%	28%	33%	16%
3,1	Urzędy skarbowe	16%	18%	27%	22%	9%
2,9	Edukacja	9%	19%	29%	28%	11%
2,8	Media	8%	17%	24%	36%	9%
2,8	Organizacje pozarządowe	8%	11%	26%	24%	11%
2,7	Urzędy celne	9%	13%	31%	28%	15%
2,6	Wydawanie pozwoleń i koncesji	25%	27%	23%	15%	5%
2,6	Wojsko	6%	13%	28%	33%	13%
2,5	Kościoły i organizacje religijne	8%	11%	21%	30%	21%

 

 

Tabela 2.2: Wpływ korupcji na poszczególne sfery życia

W jakim stopniu Pana(i) zdaniem korupcja wpływa na:	życie osobiste i rodzinne	środowisko biznesowe	życie polityczne
w żadnym	35%	4%	2%
w małym stopniu	27%	11%	8%
umiarkowanie	21%	22%	16%
w dużym stopniu	14%	57%	69%
nie wiem/brak odp.	4%	6%	4%

 

 

Tabela 2.3: „Czarodziejska różdżka” - usunięcie korupcji z wybranej instytucji

Gdyby mógł Pan(i) wyeliminować korupcję w jednej z poniższych instytucji, był(a)by to:	Polska	świat
partie polityczne	27,2%	29,7%
służba zdrowia	21,6%	8,4%
sądy	15,4%	13,7%
policja	11,1%	11,5%
udzielanie licencji na działalność biznesową	5,8%	7%
edukacja	5,0%	7,5%
urzędy skarbowe	4,5%	5,2%
przedsiębiorstwa komunalne	3,5%	4,1%
urzędy celne	2,2%	4,2%
sektor prywatny	1,8%	3,1%
urząd imigracyjny, paszportowy	0,7%	3,3%
inne	1,2%	2,2%

 

 

 

 

 

Tabela 2.4: Ocena trzech minionych lat pod względem poziomu korupcji w Polsce

W jakim stopniu poziom korupcji wzrósł bądź obniżył się w ciągu ostatnich 3 lat?
znacznie wzrósł	44%
wzrósł w niewielkim stopniu	18%
nie zmienił się	29%
obniżył się w niewielkim stopniu	3%
znacznie się obniżył	0%
nie wiem	5%

 

 

Tabela 2.5: Perspektywy na trzy najbliższe lata pod względem poziomu korupcji w Polsce

Oczekiwania: czy poziom korupcji zwiększy się czy zmniejszy w ciągu najbliższych 3 lat?
znacznie się zwiększy	19%
zwiększy się w niewielkim stopniu	18%
nie zmieni się	38%
obniży się w niewielkim stopniu	13%
znacznie się obniży	2%
nie wiem	9%

 

 

Tabela 2.6: Osobiste doświadczenie łapownictwa w Polsce

Doświadczenie łapownictwa: czy płacił Pan(i) łapówkę w ciągu ostatniego roku?
tak	nie	brak odpowiedzi / nie wiem
8%	76%	16%

 

 

Tabela 2.7: Inicjatywa we wręczaniu łapówek

Czy zwrócono się do Pana(i) bezpośrednio z prośbą o łapówkę?
tak	nie	brak odpowiedzi / nie wiem
34%	48%	18%

 

 

Tabela 2.8: Motywy łapówek

Łapówka została wręczona w celu:
uniknięcia problemu z władzami	tak	33%
	nie	51%
	nie wiem	16%
otrzymania bezpłatnej usługi	tak	62%
	nie	28%
	nie wiem	10%

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. Indeks V4

 

 

Indeks V4 został opracowany przez Transparency International Czechy w 2004 r. Jego celem jest ocena funkcjonowania instytucji antykorupcyjnych w administracji publicznej na poziomie lokalnym i regionalnym. Ewaluacja dokonywana jest w czterech stolicach krajach wyszechradzkich: Bratysławie, Budapeszcie, Pradze i Warszawie. Celem projektu TI Czechy było utworzenie rankingu stolic pod względem istnienia w nich mechanizmów przeciwdziałania korupcji. Ustanowienie takiego indeksu ma za zadanie podnieść społeczną świadomość w zakresie zjawiska korupcji w administracji publicznej wymienionych stolic.

 

Badanie zostało przeprowadzone na dwóch etapach; w pierwszym oparto się na obiektywnych, twardych danych, zbieranych na podstawie wywiadów
z przedstawicielami rad miejskich poszczególnych stolic oraz odpowiednich dokumentów (por. tabela 10). Druga, subiektywna część badania opisuje percepcję efektywności mechanizmów antykorupcyjnych z perspektywy członków społeczeństwa posiadających wiedzę w tym zakresie - pracowników i członków rad miejskich omawianych stolic, dziennikarzy, ludzi biznesu i przedstawicieli organizacji pozarządowych (tabela 3.1).

 

Tabela 3.1: Indeks V4 obiektywny

	Bratysława	Praga	Warszawa	Budapeszt
Przetargi na zamówienia publiczne	0,36	0,61	0,90	0,96
Audyty wewnętrzne i mechanizmy kontroli	0,93	0,73	0,62	0,76
Standardy etycznego zachowania	0,22	0,80	0,00	0,93
Konflikty interesów	0,64	0,37	0,86	0,79
Dostęp do informacji publicznej	0,61	0,50	0,83	0,90
Indeks ogólny	0,55	0,60	0,64	0,87

źródło: Global Corruption Report 2005

* 0.00 w kolumnie „Warszawa” w polu „Standardy etycznego zachowania” oznacza, iż w mieście tym nie występowało żadne z badanych narzędzi do zwalczania korupcji w tym zakresie.

 

Indeks obiektywny został opracowany w skali od 0 do 1, gdzie „0” oznacza brak narzędzi do walki z korupcją oraz środków przeznaczanych na te cele przez administrację publiczną, zaś „1” - istnienie wszelkich niezbędnych mechanizmów.

Z badań wynika, że najwięcej analizowanych mechanizmów antykorupcyjnych jest obecnych w Budapeszcie.

 

Tabela 3.2: Indeks V4 Subiektywny

	Praga	Bratysława	Warszawa	Budapeszt
Przetargi na zamówienia publiczne	0,40	0,46	0,47	0,55
Audyty wewnętrzne i mechanizmy kontroli	0,38	0,40	0,39	0,46
Standardy etycznego zachowania	0,47	0,51	0,51	0,50
Konflikty interesów	0,29	0,32	0,40	0,42
Dostęp do informacji publicznej	0,46	0,51	0,43	0,52
Indeks ogólny	0,40	0,44	0,44	0,49

źródło: Global Corruption Report 2005

 

Indeks subiektywny również oparty jest na skali od 0 do 1, gdzie „0” oznacza bardzo złe postrzeganie funkcjonowania mechanizmów antykorupcyjnych, „0,33” - dosyć złe, „0,66” - dosyć dobre, a „1” - bardzo dobre. W Indeksie subiektywnym Budapeszt ponownie zajął pierwszą pozycję w rankingu (por. tabela 3.2).

 

Badania oparte na subiektywnych odczuciach respondentów wykazały, że funkcjonalność antykorupcyjnych mechanizmów jest o wiele niższa niż wykazała to obiektywna część badania. Sam fakt istnienia danych mechanizmów, choć niezbędny w walce z korupcją, nie gwarantuje sukcesu, jeśli nie towarzyszy mu praktyczna realizacja w działaniu.

 

 

4. Rządzenie ma znaczenie IV

 

 

Opracowane przez Bank Światowy badanie „Rządzenie ma znaczenie IV” (Governance Matters IV) za pomocą zestawu 6 wskaźników określa jakość rządzenia w 209 krajach w latach 1996 -2004. W 2004 r., kiedy po raz piąty przeprowadzono badanie, wskaźniki opracowywane były na podst. 352 zmiennych mierzących percepcję różnych problemów związanych z kwestią rządzenia, w oparciu o dane opracowane przez 30 instytucji na całym świecie.

Jakość rządzenia pozostaje według autorów badania: Daniela Kauffmana, Aarta Kraay’ego i Massimo Mastruzzi’ego w ścisłym związku z rozwojem gospodarczym każdego kraju. Fundamentalna rola dobrego rządzenia (good governance)
w budowaniu rozwoju jest dzisiaj podkreślana zarówno w środowiskach akademickich, jak i wśród politycznych decydentów. Politycy, inwestorzy i społeczeństwo obywatelskie coraz częściej dostrzegają kluczową rolę sposobu sprawowania rządów
w kształtowaniu klimatu inwestycyjnego, co z kolei powoduje większe zapotrzebowanie na monitorowanie jakości rządzenia w danym kraju.

 

Sześć kluczowych wymiarów określających instytucjonalną jakość rządzenia to:

1. odpowiedzialność

2. polityczna stabilność i brak przemocy

3. efektywność

4. przepisy prawne

5. przestrzeganie prawa

6. kontrola korupcji

 

Tabela 4.1: Oceny jakości rządzenia w Polsce w sześciu kategoriach w latach 1996-2004

 

Wymiary rządzenia:	1996	1998	2000	2002	2004
Odpowiedzialność	0,99	1,01	1,12	1,11	1,13
Stabilność polityczna	0,66	0,80	0,84	0,73	0,35
Efektywność	0,63	0,86	0,38	0,64	0,47
Przepisy prawne	0,45	0,83	0,62	0,65	0,64
Przestrzeganie prawa	0,46	0,57	0,62	0,58	0,51
Kontrola korupcji	0,41	0,49	0,49	0,40	0,16

źródło: World Bank Institute: Governance & Anti-Corruption, Governance Indicators 1996-2004

*skala od -2,5 do 2,5, gdzie -2,5 oznacza najniższą jakość rządu, zaś 2,5 - najwyższą

W 2004 r. eksperci ocenili najwyżej sferę odpowiedzialności rządzących, następnie istniejące w Polsce przepisy prawne oraz ich egzekwowanie (por. tabela 4.1). Najniższą jakość rządzenia przypisano działaniom w zakresie kontroli korupcji, słabo również postrzegano stabilność polityczną kraju. Jak można zaobserwować na poniższym wykresie, w obu tych aspektach odnotowano największy spadek na przestrzeni wszystkich lat objętych badaniem. W zakresie walki z korupcją najbardziej niekorzystnie oceniono działalność rządzących między rokiem 2002 a 2004 (spadek z 0,40 w 2002 r. do 0,16 w 2004).

 

 

Wykres 4.1: Sześć kategorii jakości rządzenia w Polsce

 

oprac. na podst. danych World Bank Institute: Governance & Anti-Corruption, Governance Indicators 1996-2004

*skala od -2,5 do 2,5 gdzie -2,5 oznacza najniższą jakość rządu, zaś 2,5 - najwyższą

 

 

W porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej, w 2004 r. Polska uplasowała się na ostatnich miejscach niemal we wszystkich dziedzinach związanych
z rządzeniem (por. tabela 4.2). Zdecydowanie najgorzej oceniono aktywność kolejnych polskich rządów w zakresie przeciwdziałania korupcji oraz w kwestii ich efektywności. W skali wszystkich 209 państw uwzględnionych w badaniu, w kategorii kontroli korupcji Polska znalazła się w 2004 r. na 79 miejscu, pomiędzy Koreą Południową a Arabią Saudyjską.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tabela 4.2: Jakość rządzenia w sześciu kategoriach w krajach Unii Europejskiej

1. Odpowiedzialność				2. Stabilność polityczna							3. Efektywność
1 (1)*	Dania	1,59**		1 (2)		Luksemburg			1,66		1 (4)		Dania		2,15
2 (3)	Szwecja	1,52		2 (3)		Finlandia			1,65		2 (5)		Luksemburg		2,08
3 (4)	Finlandia	1,50		3 (10)		Malta			1,46		3 (6)		Finlandia		2,06
4 (5)	Holandia	1,49		4 (15)		Szwecja			1,38		4 (8)		Holandia		2,00
5 (10)	Luksemburg	1,40		5 (21)		Irlandia			1,22		5 (12)		Szwecja		1,92
6 (12)	Niemcy	1,38		6 (22)		Dania			1,21		6 (13)		Wlk. Brytania		1,85
7 (13)	Wlk. Brytania	1,37		7 (24)		Austria			1,18		7 (15)		Austria		1,76
8 (14)	Belgia	1,35		8 (25)		Holandia			1,15		8 (16)		Belgia		1,71
9 (15)	Portugalia	1,31		9 (30)		Portugalia			1,06		9 (19)		Irlandia		1,48
10 (16)	Irlandia	1,30		10 (35)		Słowenia			0,99		10 (20)		Francja		1,42
11 (18)	Malta	1,26		11 (38)		Łotwa			0,95		11 (25)		Niemcy		1,38
12 (19)	Austria	1,25		12 (41)		Belgia			0,94		12 (26)		Hiszpania		1,29
13 (20)	Francja	1,24		13 (43)		Niemcy			0,92		13 (34)		Malta		1,03
14 (25)	Hiszpania	1,17		14 (44)		Estonia			0,92		14 (36)		Cypr		1,02
15 (27)	Węgry	1,16		15 (51)		Węgry			0,85		15 (37)		Słowenia		1,02
16 (31)	Estonia	1,13		16 (52)		Litwa			0,85		16 (39)		Estonia		0,99
17 (32)	Polska	1,13		17 (53)		Czechy			0,84		17 (43)		Portugalia		0,92
18 (33)	Słowenia	1,12		18 (59)		Wlk. Brytania			0,77		18 (53)		Grecja		0,74
19 (35)	Słowacja	1,10		19 (72)		Słowacja			0,65		19 (56)		Litwa		0,70
20 (38)	Włochy	1,06		20 (74)		Hiszpania			0,54		20 (57)		Włochy		0,68
21 (40)	Czechy	1,03		21 (75)		Francja			0,53		21 (59)		Słowacja		0,67
22 (43)	Cypr	1,00		22 (77)		Grecja			0,53		22 (60)		Czechy		0,63
23 (48)	Litwa	0,97		23 (88)		Polska			0,35		23 (61)		Łotwa		0,60
24 (49)	Łotwa	0,96		24 (90)		Cypr			0,34		24 (63)		Włochy		0,58
25 (55)	Grecja	0,91		25 (91)		Włochy			0,31		25 (68)		Polska		0,47
4. Przepisy prawne					5. Przestrzeganie prawa					6. Kontrola korupcji
1 (2)	Luksemburg		1,98		1 (2)		Luksemburg	1,98		1 (1)		Finlandia		2,53
2 (4)	Finlandia		1,97		2 (4)		Finlandia	1,97		2 (5)		Dania		2,38
3 (7)	Dania		1,91		3 (7)		Dania	1,91		3 (6)		Szwecja		2,20
4 (8)	Szwecja		1,85		4 (8)		Szwecja	1,85		4 (8)		Luksemburg		2,16
5 (11)	Holandia		1,78		5 (11)		Holandia	1,78		5 (10		Austria		2,10
6 (12)	Austria		1,76		6 (12)		Austria	1,76		6 (11)		Holandia		2,08
7 (14)	Wlk. Brytania		1,71		7 (14)		Wlk. Brytania	1,71		7 (12)		Wlk. Brytnia		2,06
8 (15)	Niemcy		1,66		8 (15)		Niemcy	1,66		8 (15)		Niemcy		1,90
9 (16)	Irlandia		1,62		9 (16		Irlandia	1,62		9 (19)		Irlandia		1,61
10 (19)	Belgia		1,47		10 (19)		Belgia	1,47		10 (21)		Belgia		1,53
11 (24)	Francja		1,33		11 (24)		Francja	1,33		11 (22)		Hiszpania		1,45
12 (27)	Malta		1,23		12 (27)		Malta	1,23		12 (23)		Francja		1,44
13 (31)	Portugalia		1,16		13 (31)		Portugalia	1,16		13 (26)		Malta		1,25
14 (32)	Hiszpania		1,12		14 (32)		Hiszpania	1,12		14 (28)		Portugalia		1,23
15 (38)	Słowenia		0,93		15 (38)		Słowenia	0,93		15 (35)		Słowenia		0,97
16 (40)	Estonia		0,91		16 (40)		Estonia	0,91		16 (41)		Estonia		0,82
17 (43)	Cypr		0,85		17 (43)		Cypr	0,85		17 (43)		Cypr		0,80
18 (45)	Węgry		0,85		18 (45)		Węgry	0,85		18 (52)		Włochy		0,66
19 (58)	Grecja		0,75		19 (58)		Grecja	0,75		19 (53)		Węgry		0,65
20 (60)	Włochy		0,74		20 (60)		Włochy	0,74		20 (56)		Grecja		0,56
21 (64)	Czechy		0,69		21 (64)		Czechy	0,69		21 (62)		Słowacja		0,39
22 (70)	Litwa		0,60		22 (70)		Litwa	0,60		22 (64)		Litwa		0,36
23 (75)	Polska		0,51		23 (75)		Polska	0,51		23 (70)		Czechy		0,30
24 (77)	Słowacja		0,49		24 (77)		Słowenia	0,49		24 (76)		Łotwa		0,23
25 (78)	Łotwa		0,48		25 (78)		Łotwa	0,48		25 (79)		Polska		0,16

źródło: World Bank Institute: Governance & Anti-Corruption, Governance Indicators 1996-2004

* pierwsza liczba oznacza miejsce w grupie państw UE, zaś liczba w nawiasie to miejsce wśród wszystkich 209 krajów objętych badaniem.

** ocena jakości rządzenia w danym kraju w skali od -2,5 do 2,5

 

5. Badanie przejrzystości budżetu

 

 

Dostęp do wiarygodnych i zrozumiałych informacji na temat finansowych działań rządu umożliwia społeczeństwu ocenę intencji oraz politycznych priorytetów rządzących. Uznając znaczenie udziału społeczeństwa obywatelskiego w debacie budżetowej każdego kraju, badacze z International Budget Project opublikowali w 2004 r. wyniki pilotażowego badania, w którym oceniano publiczny dostęp do informacji dotyczących budżetu. Jego podstawą był Kwestionariusz Oceny Otwartości Budżetu (Open Budget Questionnaire) przeprowadzony w 36 krajach rozwijających się oraz przechodzących bądź tych, które przeszły transformację systemową. Składający się ze 122 pytań kwestionariusz był wypełniany przez pracowników organizacji pozarządowych i przedstawicieli środowiska akademickiego.

Celem badania było określenie, w jakim stopniu dokumenty o budżecie są dostępne dla społeczeństwa, jak czytelne są zawarte w nich informacje oraz czy działania rządu w tym zakresie sprzyjają zaangażowaniu ze strony społeczeństwa. Wyniki podzielono na trzy następujące kategorie:

 

Tabela 5.1: Otwartość budżetu w zakresie generowania, dostępności i istnienia debaty publicznej
w państwach najlepiej i najgorzej ocenionych w Kwestionariuszu Oceny Otwartości Budżetu

 

Dokumenty z propozycjami budżetowymi (%)			Raporty ewoluujące i monitorujące wydatki budżetowe (%)			Zaangażowanie publiczne i legislacyjne (%)
1	Czechy	86	1	Słowenia	99	1	Słowenia	86
2	Słowenia	86	2	Polska	97	2	RPA	77
3	Botswana	84	3	RPA	82	3	Czechy	65
4	RPA	83	4	Czechy	76	4	Polska	63
5	Polska	79	5	Rosja	74	5	Brazylia	57
…	…	…	…	…	…	…	…	…
34	Boliwia	21	34	Honduras	7	34	Boliwia	18
35	Nikaragua	19	35	Malawi	6	35	Ekwador	14
36	Mongolia	0	36	Mongolia	0	36	Nepal	7
	średnia	56		średnia	44		średnia	40

źródło: Budget transparency survey 2004, na podst. Open Budget Questionnaire

opis: 67% i więcej - ocena pozytywna; 50% - 66% - raczej pozytywna; 33% - 49% - raczej negatywna; mniej niż 33% - negatywna

 

Odpowiedzi na kwestionariusz sugerują, iż Polska ma relatywnie otwarty system budżetowy, we wszystkich trzech kategoriach nasz kraj osiąga wynik pozytywny lub raczej pozytywny. Najbardziej pozytywnie oceniono działania monitorujące wydatki budżetowe. Najwięcej do zrobienia dla przejrzystości w zakresie opracowywania budżetu pozostaje w sferze publicznej debaty i społecznego rozumienia kwestii budżetowych.

 

 

 

Podsumowanie

 

Coroczne wskaźniki Indeksu Percepcji Korupcji wskazują na brak postępu  w zwalczaniu korupcji w Polsce w ostatnich latach. Wnioski te znajdują potwierdzenie w Globalnym Barometrze Korupcji, który ukazuje powszechność zjawiska korupcji
w wielu dziedzinach życia publicznego w Polsce. Zawierający przekonania ogółu opinii publicznej Barometr w istotny sposób dopełnia Indeks Percepcji Korupcji, który określa postrzeganie skali tego zjawiska przez ludzi biznesu i analityków krajowych. Mimo odmiennego doboru próby, korelacja między wynikami obu badań jest znacząca - wynosi 0,81 na poziomie wielkiej korupcji oraz 0,88 na poziomie małej korupcji. Oznacza to, iż w omawianej sferze odczucia społeczeństwa nie różnią się zbytnio od opinii ekspertów.

Zaangażowanie, możliwości i efektywność w zwalczaniu korupcji są główną miarą jakości administracji publicznej w Indeksie V4. Z badania wynika, iż istniejące
w Warszawie mechanizmy walki z korupcją nie posiadają jeszcze przełożenia na praktykę instytucjonalną. Badanie „Rządzenie ma znaczenie” podkreśla związek przejrzystości w życiu publicznym z jakością rządzenia. W tej materii Polska wciąż odbiega od średniej europejskiej, zwłaszcza w zakresie kontroli korupcji przez rządzących. Nieco lepiej przedstawia się przejrzystość w sferze budżetowej - według Kwestionariusza Oceny Otwartości Budżetu w Polsce dostęp do informacji na ten temat jest zapewniony, choć nie na tyle, aby możliwe było zainicjowanie publicznej debaty.