Definicje pojęcia ‘korupcja’

 

Definicje pojęcia ‘korupcja’ -  opracowanie A. Urbańska

 

„Zgodnie z tą definicją przez korupcję rozumie się tu takie zachowania,

w których ludzie wykorzystują możliwości stwarzane przez pełnione

role społeczne i zajmowane pozycje dla osiągania nie akceptowanych

społecznie korzyści własnych.” Krzysztof Kiciński1

 

 

Istniejąca złożoność i wielorodzajowość samej definicji korupcji została w niniejszym rozdziale podzielona na dwie, zasadniczo różniące się części. Po pierwsze, opracowana poniżej klasyfikacja spotykanych zjawisk korupcji, została oparta na powszechnie przytaczanych obecnie przykładach korupcji. Druga części klasyfikacji pojęcia korupcji jest poszerzeniem tego problemu o kwestie oceny samego zjawiska. Jest też próbą nakreślenia ‘szerokiego pasa zjawisk odczuwalnych’, na który zwraca uwagę profesor Ewa Łętowska. Tym samym stanowi ogólne podsumowanie obecnego, społecznego odbioru zjawisk korupcji w naszym kraju. Nawiązując do tego ‘intuicyjnego odczuwania zjawisk’, podobnie dobór przykładów i sposób ich klasyfikacji jest w niniejszej pracy intuicyjny. Przede wszystkim, został on oparty na własnej ocenie autorki pracy, na ile w odbiorze społecznym wybrane, negatywne przypadki wydają się być powszechne oraz jak dobitnie były one relacjonowane. Szczególnie, gdy odbiór ten wskazuje ostatnio na szybko rosnące, negatywne odczucia, co do skali korupcji w naszym państwie. Oczywistym też jest, iż w chwili, gdy wydarzenia w kraju dotyczą sprawy postawienia zarzutu pośredniczenia oraz propozycji łapówki, uwzględnić należy w poniższych rozważaniach aspekt zagrożenia interesu publicznego, nie tylko poprzez realny czyn, ale poprzez stwarzanie pozorów do jego zaistnienia.

 

Słowo ‘korupcja’ w obecnym zastosowaniu prawnym oraz w codziennej percepcji jest pojęciem szerokim, utożsamianym z różnorodnym zakresem zachowań, zjawisk, praktyk i sytuacji. Pierwszą i jedyną legalną definicję korupcji zawiera obecnie art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (Dz.U. 2006 nr 104 poz. 708), który stanowi, że Korupcją, w rozumieniu  tej ustawy, jest obiecywanie, proponowanie, wręczanie, żądanie, przyjmowanie przez jakąkolwiek osobę, bezpośrednio lub pośrednio, jakiejkolwiek nienależnej korzyści majątkowej, osobistej lub innej, dla niej samej lub jakiejkolwiek innej osoby, lub przyjmowanie propozycji lub obietnicy takich korzyści w zamian za działanie lub zaniechanie działania w wykonywaniu funkcji publicznej lub w toku działalności gospodarczej.

Jednocześnie, termin ten rozumiany jest nie tylko jako forma wyrażania stanu rzeczywistego zachowania, ale też jako swoiste stwarzanie przekonania o możliwości jego zaistnienia. Dlatego zakres korupcji wyznaczają nie tylko czynności wręczania i przyjmowania korzyści majątkowych lub osobistych.2 Korupcja to syndrom zjawiska, na które składa się możliwość dalszego dysponowania, posługiwania się skorumpowanymi dla różnych, bezpośrednich czy przyszłych celów i trwalsze aniżeli jeden akt zaprzedanie, dyspozycyjność wobec korumpujących.3

Takie ujęcie zagadnienia korupcji, pozwala na rozpatrywanie praktyk korupcyjnych na płaszczyźnie wzajemnych relacji, utajnionych i patologicznych. Obejmujących przy tym nie tylko akty łapownictwa, ale też wszelkie formy nepotyzmu, nieformalnych powiązań czy też sprzedajności w ramach możliwości dysponowania wspólnym dobrem.

 

Pojęcie ‘korupcji’ w obecnym ujęciu etymologicznym odchodzi od swego łacińskiego źródła. Łacińskie ‘corruptio’ w dosłownym przekładzie znaczy: zepsucie, uwiedzenie, przekupstwo, przewrotność.4 Według Słownika języka polskiego słowo ‘korupcja’ oznacza: „przyjmowanie lub żądanie przez pracownika instytucji państwowej lub społecznej korzyści majątkowej lub osobistej w zamian za wykonanie czynności urzędniczej lub za naruszenie prawa.”5 Mała Encyklopedia Prawa definiuje ‘korupcję’ jako „branie /sprzedajność/ i dawanie łapówek /przekupstwo/, występujące w związku z pełnieniem czynności przez funkcjonariusza publicznego lub osobę powołaną do pełnienia funkcji publicznej.”6

Cytowana powyżej Antykorupcyjna Grupa Robocza zalicza do korupcji:7

- przekupstwo – (łapówkarstwo) przyjmowanie/przekazywanie dóbr materialnych w zamian za uzyskanie zamówień i kontraktów rządowych, koncesji czy decyzji sądów, uniknięcie obowiązku celnego, podatkowego lub innego, który wynika z obowiązujących przepisów,

 

- kradzież – (defraudacja) przywłaszczenie środków budżetowych i/ oraz majątku publicznego dla własnej korzyści lub swoich najbliższych,

 

- nepotyzm – (płatna protekcja, wasalstwo) faworyzowanie osób, oparte na pokrewieństwie lub na przyjacielskich kontaktach,

 

- kupczenie wpływami – wpływanie na proces kształtowania prawa i polityki oraz na decyzje polityków najwyższego szczebla dla uzyskania nienależnych korzyści.

 

Spotykane obecnie definicje8 określają korupcję, jako:

 

- czyn, który popełnia każdy, kto powodowany swoimi bezpośrednimi lub pośrednimi interesami narusza system reguł, za realizację, których sam jest odpowiedzialny,

 

- akt, w trakcie którego osoba odpowiedzialna za ustalony w społecznym systemie podział dóbr narusza go na czyjąś korzyść, za co otrzymuje od korzystającego jakąś gratyfikację lub chociażby jej oczekuje,

 

- działanie lub zaniechanie – w obszarze publicznym - przez osoby sprawujące funkcje publiczne, w zamian, za co najmniej obietnicę korzyści majątkowej, osobistej lub politycznej przez korumpującego lub osoby przezeń reprezentowane.

 

Korupcję dzielić można, według poziomu i zakresu9 na:

 

- zindywidualizowaną – skupiającą ograniczoną liczbę osób,

 

- zbiorową – angażującą całe grupy interesów, często prowadzącą do zależności według tak zwanej piramidy korupcyjnej,10 gdzie wszyscy stają się zarazem dawcami, jak i biorcami.

 

Głównymi formami korupcji są według Andrzeja Kojdera11 oraz Przemysława Palka

i Małgorzaty Reut:12

 

 

- korupcja urzędnicza (administracyjna) – oznaczająca przestępstwa korupcyjne występujące w różnych dziedzinach administracji państwowej i samorządowej oraz najczęściej wiążące się z administracyjną reglamentacją różnych sfer życia,

 

       - korupcja gospodarcza (komercyjna) – oznacza wszelkie akty przekupstwa oraz sprzedajności, zmierzające do wywarcia wpływu na wydarzenia gospodarcze i godzące nie tylko, jak inne jej odmiany, w prawidłowe funkcjonowanie oraz autorytet instytucji, lecz także w zasady uczciwej konkurencji,

 

 

       - korupcja polityczna - oznacza taki sposób postępowania parlamentarzysty, osoby zajmującej stanowisko polityczne w administracji państwowej lub należącej do korpusu urzędniczego, który narusza obowiązki wynikające ze stanowiska, funkcji lub urzędu, dla osiągnięcia korzyści materialnych lub osobistych (dla siebie lub dla swojej grupy politycznej).

Spotykana obecnie klasyfikacja13 wyróżnia:

 

- korupcję białą, czyli duża tolerancja wobec wybranych zachowań korupcyjnych,

 

- korupcję szarą, czyli niejednolita ocena społeczna,

 

- korupcję czarną, czyli jednoznacznie potępiana.

 

Profesor Andrzej Kojder wymienia też trzy rodzaje postaw wobec korupcji: akceptację, przyzwolenie oraz dezaprobatę.14 W naszym kraju, według profesora Kojdera, najczęstsza jest postawa przyzwalająca. „Polacy nadal godzą się na miękkie formy korupcji, takie jak drobna łapówka (niekiedy trudno ją odróżnić od dowodów wdzięczności), protekcjonizm i pośredniczenie w niezupełnie legalnych transakcjach. Z tą postawą idzie w parze przekonanie, że korupcja jest najbardziej rozpowszechniona w handlu i biznesie, administracji, służbie zdrowia i szkolnictwie, a więc w tych dziedzinach, z którymi niemal każdy ma codzienny lub bardzo częsty kontakt.”15 Odrzucane deklaratywnie są, według profesora Andrzeja Kojdera, wszelkie tak zwane twarde formy korupcji: przekupstwo, sprzedajność, nepotyzm, szantaż, płatna protekcja oraz nadużywanie uprawnień. Nie uznaje się bowiem, iż w trudnych sytuacjach życiowych, mogą one stanowić usprawiedliwioną konieczność.16 „Oburzenie, które towarzyszy ujawnionym, choć sądownie nie rozliczonym, wielkim aferom, zdaje się świadczyć o tym, że na ‘twardą’ korupcję nie ma w Polsce społecznego przyzwolenia, ale też nie istnieją jeszcze siły, które zdolne są się jej przeciwstawić.”17

 

Według profesor Magdaleny Środy: „Właściwie nie sposób w obrębie żywego języka potocznego utworzyć zamkniętego zbioru pojęć związanych z korupcją (w tej dziedzinie język polski jest jeszcze bardziej odkrywczy, plastyczny i barwny niż w modnej i intensywnie rozwijającej się dziedzinie internautyczno-wirtualnej); korupcja ma nie tylko coraz to nowe nazwy i określenia, ale również kolorową i dynamicznie rozwijającą się symbolikę.”18 Biorąc pod uwagę spotykane słownikowe określenia zjawisk korupcji, można je podzielić za Magdaleną Środą na trzy, nachodzące na siebie kręgi znaczeniowe19. Po pierwsze, ’korupcja’ oznacza demoralizację, a tym samym naruszanie określonych zasad sprawiedliwej reglamentacji i dostępu do określonych dóbr publicznych. Po drugie, jest odzwierciedleniem stanu chciwości, synonimem łapówki, co prowadzi tym samym do przedkładania osobistego interesu nad interes publiczny. Po trzecie, oznacza ona: zepsucie, popsucie się – w znaczeniu ogólnym jest zatem korupcja zjawiskiem psucia się określonych relacji społecznych.20

 

Wśród tych trzech grup istnieje wiele pojęciowych zbiorów, określających czy też będących ‘potocznymi synonimami’ korupcji. Nie sposób je wszystkie przytoczyć, nie sposób też jest stworzyć zamkniętą ich klasyfikację. Wykorzystując przyjęte przez profesor Magdalenę Środę zestawienie,21 wyszczególnione alfabetycznie są poniżej cztery grupy nazewnicze oraz dwie grupy określeń czynności, a także symboli będących wypadkową potocznych ‘kłopotów’ oraz ‘chęci radzenia sobie’:

 

1/ - Nazwy proste (powszechnie stosowane): bractwo, chabary, dary losu, dodatkowe gratyfikacje, dowody współpracy, górka, hamburgery, kanapki, korzyści niezależne, kubany, napiwek, pchacze, pobrania, prezenty, przekonywacze, przysługi, przyspieszacze, silne argumenty, smarowacze, smerfy, suweniry, świadczenia szczególne, usługi, wziątek, zaliczki.

 

2/ - Nazwy historyczne (stosowane w odniesieniu do korupcji zinstytucjonalizowanej): faworyzowanie, dojścia, kumoterstwo, lobbing, lojalność polityczna, łapownictwo, mecenat, nadużycia władzy, nepotyzm, plecy, sitwy.

 

3/ - Nazwy czynności (potoczne określenia czynności korupcyjnych): a nie można by tak z żyły?, argumentowanie, cukrowanie, pchanie, pobieranie, przekonywanie, przemawianie do ręki, smarowanie, zawieranie umów domyślnych, zbieranie pocztów królów polskich – brak mi Jagiełły, zwolnienia podatkowe, żeby było bez kłopotów, żeby drogo nie było.

 

4/ - Nazwy symbolicznych przedmiotów (dawne i najbardziej aktualne): cegiełka, flaszka, kanapka, kawa, koła (cztery plus zapasowe), koperta, piwko, poczet królów polskich, poker, Smerf, Zygmunt Stary.

5/ - Nazwy usług: biura doradztwa, konsulting, usługi marketingowe.

6/ - Eufemizmy: nadmierne zakupy pojazdów, nadmierne relacje między kapitałem, a pracą wyjaśnione nadwyżki kosztowe, określone problemy z zarządzaniem, opracowywanie założeń rekrutacyjnych oraz (najbardziej modne obecnie określenie) – offset.

 

Przedstawiając nie tylko formalną złożoność definicji korupcji, ale też jej pojęciową mnogość, należy zwrócić uwagę na trzy ważne elementy, bezpośrednio z nimi związane.

 

Po pierwsze, z pojęciem korupcji związane jest dość ‘analogiczne’ uzasadnianie zachowań korupcyjnych (uwzględniające czyny łamania prawa oraz te niekoniecznie niezgodne z prawem).22 Posługując się, bądź przykładami wskazanymi przez Magdalenę Środę bądź własnymi, poniższa klasyfikacja przedstawia zawężoną w sensie ilościowym, jednak dość barwną w kontekście językowym, grupę uzasadnień dla zjawisk korupcji:

• uzasadnienie powszechne: „wszyscy to robią”,

• uzasadnienie egzystencjalne: „na tym polega niestety dorosłe życie”,

• uzasadnienie humanitarne: „nie przeżyję z pensji”,

• uzasadnienie altruistyczne: „robię to dla rodziny, a nie dla siebie”,

• uzasadnienie z konieczności: „inaczej się nie da”,

• uzasadnienie obronne: „jak nie będę taki jak wszyscy, to mnie zaszczują i zginę”,

• uzasadnienie solidarnościowe: „inni tak robią, nie będę się wyróżniać”,23

(w Polsce bardzo nośne)

• uzasadnienie etatowe: „należy mi się godziwa płaca za odpowiedzialną/ ciężką pracę”,

• uzasadnienie gry z wynikiem: „zarówno dający i biorący coś zyskują, nikomu to nie (‘dodatnim’) szkodzi”,

• uzasadnienie filozoficzne: „skoro nie jest zabronione, to nie jest zakazane, czyli dozwolone”.

 

Po drugie, choć powszechne wydaje się stosowanie pojęcia ‘korupcji’, niestety jak wynika z raportu badań Instytutu Spraw Publicznych „Korupcja w doświadczeniu codziennym”, opracowanym przez Annę Kubiak, w roku 2000 na 1055 odpowiadających, aż 22 procent nie potrafiło określić, co znaczy słowo ‘korupcja’. Istotnym też elementem do rozważenia, jest to, iż odpowiedzi wskazujące niewiedzę lub trudności w zrozumieniu samego terminu ‘korupcja’ były zróżnicowane w zależności od cech społeczno-demograficznych pytanych. Najczęściej odpowiedzi wskazujące na niezrozumienie tego terminu udzielali mieszkańcy wsi, emeryci, bezrobotni, osoby w podeszłym wieku, osoby o niskim poziomie wykształcenia, o niskim dochodzie oraz rzadko, bądź wcale sięgające po codzienną prasę.24 Można zatem przypuszczać, że termin ‘korupcja’, choć wydaje się powszechnie stosowany, nie jest pojęciem znanym dobrze wszystkim i co najgorsze w pełni zrozumiałym. Mylące też, wydaje się odczucie oczywistości tego określenia, szczególnie gdy widzimy, dużą na przykład częstotliwość przekazów w mediach o przypadkach korupcji w obecnym czasie.

W przytoczonym powyżej badaniu, „najczęstsze odpowiedzi określające korupcję, wskazywały na czyny łapówkarstwa i przekupstwa, bez dodatkowych wyjaśnień (30 procent odpowiedzi). Na drugim miejscu – 26 procent ankietowanych, akcentowało dawanie łapówek, przekupywanie, wręczanie prezentów oraz pieniędzy. Odpowiedzi wskazujące, że korupcja to przede wszystkim branie łapówek, wymuszanie korzyści, przyjmowanie pieniędzy, prezentów za wykonywanie własnej pracy, załatwienie sprawy – stanowiły 20 procent. Zdania określające korupcję jako kradzież, złodziejstwo, oszustwo, nadużycia gospodarcze, stanowiły 12 procent. Tylko 11 procent odpowiedzi określało ogólnie korupcję jako postępowanie niezgodne z prawem, nieuczciwe, nielegalne i niemoralne. Odpowiedzi wiążące korupcję z różnymi kategoriami społecznymi i zawodowymi: z urzędnikami, z politykami, z władzą, ze światem przestępczym, z wymiarem sprawiedliwości, z lekarzami i służbą zdrowia oraz nauczycielami stanowiły 9 procent. Najrzadziej, tylko w 5 procentach pojawiały się odpowiedzi określające korupcję jako kumoterstwo, nepotyzm, dojścia, plecy i układy. Odpowiedzi, wskazujące na mylenie pojęcia, utożsamianie go na przykład z robieniem czegoś złego w polityce, cwaniactwem, niewypłacalnością zakładów, stanowiły 5 procent.”25 Wydaje się zatem, że słowo ‘korupcja’ dla nie zainteresowanych sprawami społeczno-politycznymi może nadal wydawać się niezrozumiałe.26

 

 

Można, za profesorem Januszem Mariańskim przyjąć, iż na podstawie ogólnie dostępnych badań socjologicznych w naszym kraju, w świadomości społecznej funkcjonują dwie, zasadniczo różniące się interpretacje czynu łapownictwa:27

 

- Rozszerzająca – utożsamiająca praktycznie łapownictwo z wszelkimi nieuczciwymi

zachowaniami w społeczeństwie, często tylko pośrednio związanymi z tym zjawiskiem

(jak na przykład: malwersacje gospodarcze, kradzież różnych przedmiotów, protekcja,

wykorzystywanie stanowiska służbowego),28

 

- Zawężająca – ograniczająca łapownictwo do dawania jakiś, najczęściej wartościowych

przedmiotów w zamian za udostępnienie jakiego dobra; wręczanie pieniędzy przed

załatwieniem sprawy.29

 

Po trzecie, trudności czy też rozbieżności w definiowaniu ‘korupcji’, mogą wynikać już z samego doboru sposobu definicji tego terminu. Uzależnione jest to przede wszystkim od stosowanej techniki, w jakiej będą dokonywane poszczególne klasyfikacje (monofaktorowe bądź multifaktorowe) tego zjawiska. Oznacza to też, że formułowanie definicji dokonywane jest na podstawie różnych kryteriów, na różnych płaszczyznach oraz z różnego punktu widzenia (bardziej dawcy lub biorcy, warunku konieczności i innych). Powodować to może, pewne poczucie chaosu pojęciowego oraz wrażenie, iż nie da się wyczerpująco oraz jednoznacznie zdefiniować ‘korupcji’. Dlatego podejmujący się definicji tego terminu, często dokonują wyboru pewnego fragmentu tego zjawiska, w zależności od punktu odniesienia. Inaczej do problemu podchodzi etyk czy prawnik, historyk czy socjolog.

 

Na uwagę zasługuje także najrzadziej pojawiająca się grupa odpowiedzi w powyższym badaniu z 2000 roku. Pięcioprocentowy wynik, wskazujący ogólnie osoby, utożsamiające korupcję z kumoterstwem, nepotyzmem, dojściem, plecami czy układami można poszerzyć o dodatkowe trendy z najnowszego badania 25-, 30-latków, przeprowadzonego w kwietniu 2003 roku przez SMG/KRC na zlecenie Gazety Wyborczej i AIG. Obecni 25-, 30-latkowie, którzy wchodząc na rynek pracy pod koniec lat 90-tych, szybciej przystosowywali się do zmian niż ich poprzednicy,30 byli też wtedy przekonani, iż do zdobycia pracy najbardziej potrzebne są odpowiednie kwalifikacje. Niestety w roku 2003 doświadczają, tak jak i inne grupy wiekowe, pogarszającej się sytuacji na rynku pracy. „Teraz, kiedy bezrobocie rośnie, najlepszym wytłumaczeniem własnej niemocy jest zrzucenie winy na czynniki nieformalne, na przykład układy. Młodzi ludzie racjonalizują sobie w ten sposób sytuację, w jakiej się znaleźli. Myślą: ‘Jest trudno, bo ode mnie mało zależy, jestem OK, to rynek jest patologiczny.’ Dla nich pod pojęciem znajomości kryje się całe zło.”31 Z fragmentu raportu „Młodzi w pracy” z dnia 22 kwietnia 2003 roku (opublikowanego w Gazecie Wyborczej) wynika, iż w grupie bezrobotnych młodych osób - 90 procent jest zdania, że rynkiem pracy rządzą znajomości.32

 

Według osób pracujących znajomości (rodziny i własne) w takim samym stopniu pomogły w znalezieniu pracy, jak posiadanie wykształcenia (41 procent).34 Są jednak znajomości pozytywne i negatywne. Te pierwsze opierają się na rekomendacji, drugie zaś na nepotyzmie i klikowości. Znajomości stanowią dla badanych rodzaj ratunku w sytuacji wysokiego bezrobocia. Pojęcie nepotyzmu, klikowości nie są w żaden sposób kojarzone z obecnym kryzysem na rynku pracy. Pozostają one bardziej utożsamiane z polityką, z władzą niż z osobistymi doświadczeniami w trakcie poszukiwania pracy. Układy i znajomości, rozpatrywane są w kategoriach możliwości ich posiadania lub ich braku oraz skuteczności tych nieformalnych kontaktów w zdobyciu pracy, niż jako łamanie prawa, czy nepotyzm.

Wykres 3. Grupy odpowiedzi z badania SMG/KRC „Młodzi w pracy”35

Jednak w dalszych odpowiedziach, zastanawiający wydaje się nie tylko 2 procentowy wynik, iż układom młodzi ludzie zawdzięczają swój sukces zawodowy ale też, że 59 procent już pracujących wyraziło swe obawy w stosunku do mających układy, znajomości, a tylko 23 procent obawia się lepiej wykształconych.36 Można postawić pytanie: Czy liczby te świadczą o chęci nie przyznawania się jak naprawdę jest, czy też obecność koneksji jest przyjętym stereotypem? Dariusz Zalewski z Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych zauważa, iż: „To nie jest stereotyp, a z tych badań nie wynika żadna sprzeczność. Młodzi ludzie z jednej strony są świadkami realnych możliwości znalezienia pracy, jednak kiedy tę pracę już mają, nie chcą przyznać, w jaki sposób ją zdobyli.”37 Szacuje on, że tylko około 10 procent osób, dostało ją poprzez formalne ogłoszenia, zaś reszta obecną pracę ma dzięki znajomościom.38